Пенологија: третман, сместување, капацитет и Анализа на казненопоправните установи во Македонија

Abstract

Овој труд претставува темелна анализа на третманот, сместувањето, капацитетите и
организацијата на казненопоправните и истражните установи во Република Северна
Македонија, со посебен осврт на нивното усогласување со домашните закони и
меѓународните стандарди. Трудот ја истражува пенолошката логика што стои зад
концептот на лишување од слобода, причините за долгогодишните структурни
недостатоци и можностите за подобрување на затворскиот систем во насока на
хуманост, ефикасност и намалување на рецидивизмот.
Предметот на истражувањето опфаќа детална анализа на состојбите во македонските
пенитенцијарни установи врз основа на два клучни емпириски извори: „Положбата
на осудените лица во пенитенцијарните установи во Македонија“ (2014) и
„Ставовите на вработените за задачите и состојбите во пенитенцијарните
установи“ (2015), реализирани под раководство на проф. д-р Цане Т. Мојановски и
тим од Факултетот за безбедност Скопје. Овие истражувања ги претставуваат
најобемните студии во оваа област во државата и даваат прецизна слика за
капацитетите, условите на сместување, третманските програми, организацијата на
установите и перцепциите на осудените лица и персоналот.
Методолошкиот пристап се темели на комбинација од дескриптивна метода за
преглед на теоретските и нормативните основи, компаративна метода за споредба на
меѓународните и домашните стандарди, како и аналитичко-синтетичка метода за
интерпретација на резултатите од емпириските истражувања. Посебен акцент е ставен
на вторичните податоци добиени од споменатите истражувања, дополнети со
извештаи на Европскиот комитет за спречување на тортура (CPT), Народниот
правобранител и релевантни меѓународни документи.
Трудот открива значителна разлика меѓу законската рамка и реалноста во
казненопоправните установи. Иако Република Северна Македонија формално ги
прифаќа европските принципи на хуман третман и ресоцијализација, практичната
реализација е значително ограничена. Истражувањето идентификува неколку
критични системски предизвици: хронична пренатрупаност која ги надминува
капацитетите за 20 – 50 %, застарена инфраструктура со објекти од 1950-тите и 1960-
тите години, недоволна материјална инфраструктура која не ги исполнуваминималните европски стандарди за простор, хигиена и приватност, драматичен
недостиг на стручен кадар особено психолози, педагози и социјални работници,
ограничени програми за третман и ресоцијализација кои се реализираат спорадично
или формално и слаба поврзаност меѓу затворскиот систем и заедницата.
Анализата на конкретните установи покажува значителни разлики во условите: КПД
„Идризово“ и Скопскиот истражен затвор се идентификувани како најкритични
установи со сериозни проблеми во сместувањето, хигиената и здравствената грижа.
Истражните затвори функционираат под услови кои не ја рефлектираат процесната
природа на притворот, туку создаваат услови речиси идентични со казненопоправните
установи, што е спротивно на принципот на претпоставка на невиност.
Перцепциите на осудените лица покажуваат чувство на ограниченост, неизвесност и
отсуство на реална перспектива за рехабилитација. Најголемиот дел од нив сметаат
дека третманските програми или не постојат или се сведени на формални активности
со минимално влијание врз нивното секојдневие. Од друга страна, персоналот работи
во услови на висока одговорност и ниска институционална поддршка, без доволно
обуки, ресурси или психолошка поддршка, што создава професионален замор и го
намалува квалитетот на третманот.
Трудот ги разработува темелите на пенологијата, меѓународните правила за третман
на затворени лица (Европските затворски правила, Мандела правила, Бангкок
правила) и стандардите воспоставени од Обединетите нации и од Советот на Европа.
Компаративната анализа со европските системи (Норвешка, Германија, Холандија)
покажува дека успешните модели се оние што го третираат осуденото лице како
личност со развојни потреби и потенцијал за промена, а не како „носител на ризик“.
Клучните наоди укажуваат на неопходноста од суштинска реформа која вклучува:
инвестиции во инфраструктура и проширување на капацитетите, значително
зголемување на третманскиот кадар и континуирана професионална обука, развој на
структурирани програми за образование, работа, психолошка поддршка и третман на
зависности, воведување системи за процена на ризик и индивидуализиран третман,
подобрување на здравствената грижа и хигиенските услови, промовирање на
алтернативни санкции за намалување на притисокот врз затворите и зајакнување на
механизмите за надзор и транспарентност.Трудот заклучува дека модернизацијата на пенитенцијарниот систем не е само
техничко прашање, туку длабоко вкоренет проблем кој бара јасно дефинирана
вредносна позиција дека човековото достоинство не смее да биде суспендирано ниту
во услови на лишување од слобода. Реформите мора да започнат со препознавање дека
рехабилитацијата не е привилегија, туку инвестиција во идната безбедност на целото
општество. Само со комбинација од политичка волја, долгорочна стратегија,
финансиска стабилност и стручна поддршка, македонскиот казненопоправен систем
може да се приближи кон европските стандарди и да ја оствари својата суштинска цел:
заштита на општеството преку хуман третман и успешна ресоцијализација

Keywords:

казненопоправен систем, пенитенцијарни установи, третман на
осудени лица, ресоцијализација, европски затворски стандарди, пренатрупаност,
хуман третман, рецидивизам, пенолошка реформа.