Онлајн решавање на спорови: Компаративна анализа помеѓу Република северна македонија, малта и косово

Abstract

Со појавата и експанзијата на дигиталните технологии, како и зголемената употреба на интернетот во секојдневниот живот, традиционалните форми на решавање на спорови, како што се судските процеси и алтернативните методи како медијацијата, сè почесто се соочуваат со предизвици поврзани со ефикасноста, трошоците и достапноста до правда. Во овој контекст, Онлајн решавањето на спорови (Online Dispute Resolution – ODR) се појавува како современо средство кое не само што го олеснува пристапот до правдата, туку и претставува значаен чекор кон дигиталната трансформација на правосудниот систем. ODR подразбира примена на технологии и онлајн платформи за посредување, арбитража и други облици на решавање на спорови, и тоа не само во сферата на е-трговијата, туку и во домени како што се трудовите односи, заштитата на потрошувачите и прекуграничните трансакции.
Овој магистерски труд има за цел да изврши компаративна анализа на степенот на развој, регулаторните рамки, технолошките капацитети и практичната примена на ODR во три различни држави: Република Северна Македонија, Малта и Косово. Изборот на овие држави не е случаен – додека Малта се издвојува како мала, но динамична држава со активен пристап кон дигитализација на правдата, Косово служи како регионален пример со сличен социо-економски и правен контекст на оној во Македонија. Анализата на нивните искуства овозможува појасна проценка на предностите, пречките и можностите кои стојат пред Северна Македонија во процесот на воведување и унапредување на ODR.
Во однос на методологијата, трудот се базира на повеќестран пристап. Примарниот метод е компаративниот, преку кој се споредуваат правните, институционалните и технолошките аспекти на ODR во избраните земји. Дополнително, се користат и догматскиот метод за анализа на правната рамка, аналитичко-синтетичкиот метод за поврзување на емпириските податоци и законската регулатива, како и социолошкиот метод за анализа на влијанието на ODR врз граѓаните и правните субјекти. Преку интернет-истражување се прибираат актуелни податоци и извештаи од релевантни институции, додека дијалектичкиот метод овозможува синтеза и критичка евалуација на резултатите.
Истражувањето потврдува дека ODR е повеќе од алтернатива – тој претставува потребна и неизбежна алатка за унапредување на правосудниот систем, особено во земји каде што пристапот до правда е ограничен од финансиски и географски фактори. Во анализираните случаи, Малта демонстрира способност за прилагодување на меѓународните стандарди преку иновативни правни решенија, додека Косово покажува умерен напредок, но се соочува со институционални и инфраструктурни слабости. Македонија, пак, иако поседува основа за развој на вакви системи, и натаму се соочува со предизвици како што се недоволна регулативна покриеност, слаба технолошка поддршка и ограничена јавна свест за предностите од дигитализирано решавање на спорови.
Заклучоците од трудот покажуваат дека за успешно воведување на ODR во Македонија потребна е не само технолошка надградба, туку и широка едукација на граѓаните и професионалците, реформа на законската рамка, како и институционална поддршка за развој на ефикасна, доверлива и транспарентна дигитална правосудна инфраструктура. Особено внимание треба да се посвети на етичките и безбедносните аспекти на дигиталното посредување, со оглед на потенцијалните ризици поврзани со приватноста на податоците и процесната праведност.
Во крајна линија, трудот има амбиција да понуди конкретни препораки и насоки за стратешко поставување на ODR системот во Северна Македонија, имајќи ги предвид искуствата на другите земји, но и специфичниот локален контекст. На тој начин, овој труд не само што придонесува за научната дебата околу дигиталната трансформација на правото, туку и нуди практични решенија за еден од клучните предизвици на современото правосудство – пристапноста до ефикасна и праведна разрешница на споровите во дигиталната ера.